ĐỔI MỚI ĐỂ NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG ĐÀO TẠO THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC VÀ NHÂN CÁCH CHO NGƯỜI HỌC CỦA KHOA GIÁO DỤC CHÍNH TRỊ Ở CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC HIỆN NAY

      TS. Phạm Thị Bình*

Tóm tắt: Đổi mới để nâng cao chất lượng đào tạo theo hướng phát triển năng lực và nhân cách cho người học là nhiệm vụ cấp thiết hiện nay của khoa Giáo dục chính trị ở các trường Đại học. Muốn vậy, các khoa Giáo dục chính trị phải đổi mới đồng bộ từ mục tiêu, chương trình, nội dung đào tạo; phương pháp và hình thức tổ chức dạy học; cách thức kiểm tra, đánh giá… Mục tiêu đào tạo phải được xác định tường minh, rõ ràng; chương trình, nội dung đào tạo vừa phải đảm bảo tính khoa học, hiện đại vừa có tính thực tiễn cao; phương pháp và hình thức tổ chức giảng dạy cần được vận dụng hợp lý, linh hoạt và sáng tạo; đồng thời kết hợp có hiệu quả các hình thức kiểm tra, đánh giá. Đó chính là những vấn đề cốt lõi hiện nay để đảm bảo cho các khoa Giáo dục chính trị đào tạo ra những lớp sinh viên vừa có năng lực, phẩm chất của người giáo viên vừa có năng lực, phẩm chất của những người hoạt động xã hội đáp ứng tốt yêu cầu của thực tiễn xã hội sau khi ra trường.

Hội nghị lần thứ tám Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI đã thông qua Nghị quyết số 29/NQ-TW về “Đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế”. Từ quan điểm, mục tiêu, giải pháp phát triển giáo dục được Nghị quyết đưa ra cho thấy vấn đề có tính quyết định là chất lượng đội ngũ giáo viên. Các trường Đại học sư phạm, các khoa sư phạm của các trường Đại học là những cơ sở đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ giáo viên cho nhiều bậc học. Do vậy, vấn đề đặt ra cho các trường Đại học sư phạm, các khoa sư phạm của các trường Đại học là làm thế nào để nâng cao chất lượng đào tạo giáo viên đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp đổi mới căn bản, toàn diện của giáo dục và đào tạo hiện nay? Đối với khoa Giáo dục chính trị của các trường Đại học cũng vậy. Với chức năng chính là đào tạo giáo viên Giáo dục công dân, các khoa Giáo dục chính trị thời gian qua đã đạt được những thành tựu nhất định. Sau khi ra trường, đội ngũ giáo viên Giáo dục công dân đảm nhiệm tốt công việc giảng dạy ở các trường phổ thông và một số trường chuyên nghiệp. Nhiều giáo viên Giáo dục công dân đã trở thành cán bộ Đảng, cán bộ quản lý trong ngành giáo dục, hoặc trở thành những giáo viên giỏi thực sự có uy tín với học sinh, với nhân dân nơi mình công tác. Thực tế đó đã khẳng định chất lượng đào tạo của các khoa Giáo dục chính trị. Tuy nhiên, hiện nay trước yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, các khoa Giáo dục chính trị đang đứng trước nhiều khó khăn, bộc lộ nhiều bất cập cần có những định hướng chiến lược và cả các giải pháp để vượt qua khó khăn, vươn lên đáp ứng được đòi hỏi tất yếu của xã hội mà vấn đề cốt lõi - sống còn là nâng cao chất lượng đào tạo.

Theo chúng tôi, đổi mới để nâng cao chất lượng đào tạo theo hướng phát triển năng lực và phẩm chất người học, các khoa Giáo dục chính trị cần tập trung vào các giải pháp sau:

 Xác định mục tiêu đào tạo

Mục tiêu giáo dục là sự thể hiện những đòi hỏi của xã hội đối với con người cấu thành nguồn nhân lực mà giáo dục có nhiệm vụ phải đào tạo. Mục tiêu giáo dục hiện nay được xác định là “nhằm phát triển năng lực và phẩm chất người học, hài hòa đức, trí, thể , mỹ; dạy người, dạy chữ và dạy nghề1. Quan điểm chỉ đạo của Đảng ta là “Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học2. Mục tiêu giáo dục như vậy phải được cụ thể hóa, tường minh về yêu cầu chất lượng sản phẩm đào tạo ở từng cấp học, bậc học.

Năng lực được định nghĩa theo rất nhiều cách khác nhau dựa trên sự lựa chọn các loại dấu hiệu khác nhau: Chẳng hạn định nghĩa dựa trên dấu hiệu tố chất tâm lý hoặc dựa trên các yếu tố tạo thành khả năng hành động… Nhưng theo nghĩa thông dụng nhất, năng lực “được hiểu như sự thành thạo, khả năng thực hiện của cá nhân đối với một công việc3. Như thế “năng lực vừa hàm chứa những yếu tố mặc định, cốt lõi, vừa tiềm ẩn những khả năng linh hoạt, thích ứng và sáng tạo4.

 Ở bậc đại học, với mục tiêu phát triển năng lực của người học nghĩa là mục tiêu này phải mô tả được năng lực đầu ra của sinh viên, thực hiện mục tiêu phát triển toàn diện các phẩm chất nhân cách, chú trọng năng lực vận dụng tri thức của người học vào giải quyết những tình huống của thực tiễn cuộc sống; đồng thời đặc biệt nhấn mạnh vai trò của người học với tư cách là chủ thể năng động, sáng tạo của quá trình nhận thức. Đối với sinh viên khoa Giáo dục chính trị, đầu ra không chỉ là trở thành giáo viên Giáo dục công dân mà còn là những người hoạt động trên nhiều lĩnh vực như: công tác đảng, công tác đoàn thanh niên, hội phụ nữ… Năng lực, nhân cách mà chúng ta đào tạo ở đây vừa là năng lực, nhân cách của người giáo viên vừa là năng lực, nhân cách của những người hoạt động xã hội.Đặc biệt, với mục tiêu là phát triển năng lực và nhân cách cho người học, bản thân các giáo viên tương lai trước hết phải là những người được phát triển năng lực, nhân cách và phải biết cách phát triển năng lực, nhân cách cho học sinh- đối tượng dạy học của họ sau này. Xác định mục tiêu đào tạo như vậy sẽ chi phối việc xây dựng chương trình và nội dung đào tạo của các khoa Giáo dục chính trị. Tuy nhiên, theo chúng tôi, năng lực của giáo viên đã được xác định tương đối tường minh nhưng các năng lực hoạt động xã hội của sinh viên sư phạm nói chung và sinh viên khoa Giáo dục chính trị nói riêng, cho đến hiện nay chưa có một công trình nào nghiên cứu một cách có hệ thống, có tính chuyên sâu5. Do vậy, các khoa Giáo dục chính trị cần quan tâm đầu tư nghiên cứu để cụ thể hóa, tường minh năng lực hoạt động xã hội, chỉ ra yêu cầu chất lượng sản phẩm đào tạo để mô tả được,“thi công” và đánh giá được trong đào tạo theo hệ thống tín chỉ.

Xây dựng chương trình, nội dung đào tạo

Các khoa Giáo dục chính trị ở các trường đại học đều có lịch sử ra đời và phát triển chưa dài. Nhưng chương trình đào tạo hiện nay của một số khoa Giáo dục chính trị của các trường đại học đã có nhiều thay đổi so với những năm đầu thành lập, nhất là ở những trường chuyển đổi phương thức đào tạo theo hệ thống tín chỉ. Tuy nhiên, theo chúng tôi vẫn rất cần có một sự thay đổi nhiều hơn nữa theo hướng hiện đại hóa nội dung và chú trọng đào tạo nghề, rèn luyện các năng lực hoạt động thực tiễn cho sinh viên. Nếu chương trình đào tạo được xây dựng theo hướng phát huy năng lực người học như vậy, sinh viên khoa Giáo dục chính trị sau khi ra trường có thể hòa nhập môi trường làm việc nhanh và hiệu quả.

Hiện nay, trong điều kiện của đào tạo tín chỉ, chương trình đào tạo của các khoa Giáo dục chính trị cần có sự đổi mới theo hướng mềm dẻo, liên thông và có tính thực tiễn cao. Ngoài những môn học cơ sở nên tăng cường các môn chuyên ngành có giá trị thực tiễn, bên cạnh các học phần “cứng” cần có một hệ thống các học phần tự chọn; mạnh dạn bớt những học phần có tính hàn lâm, nặng về lý thuyết để tăng thêm các học phần có tính thực tiễn cao, giúp sinh viên được “thực hành”, trải nghiệm. Đối với sinh viên khoa Giáo dục chính trị, thông qua “thực hành”, trải nghiệm sẽ rèn luyện cho các em các kỹ năng vô cùng cần thiết: Kỹ năng của người giáo viên, kỹ năng của người hoạt động trong lĩnh vực chính trị - xã hội.

Đối với sinh viên các ngành sư phạm nói chung, tỷ lệ các học phần dành cho rèn nghề, luyện kỹ năng sư phạm chiếm khoảng 30-35% trọng số các học phần là sự lựa chọn phù hợp. Đó là thời lượng của các học phần như: Lí luận dạy học bộ môn, Phương pháp dạy học Giáo dục chính trị, Phân tích sách giáo khoa, Rèn luyện kỹ năng sư phạm, Thực hành phương pháp dạy học Giáo dục công dân, Kiến tập sư phạm, Thực hành sư phạm ở trường phổ thông, Tổ chức hoạt động ngoài giờ lên lớp, …

Còn tính liên thông chính là tạo điều kiện cho sinh viên khoa Giáo dục chính trị có thể đăng ký học ngành 2 - ngành sát với chuyên môn của các em đang được đào tạo như Công tác xã hội, Chính trị học, Luật học… và ngược lại các sinh viên đang theo học các ngành gần với chuyên ngành Giáo dục chính trị có thể đăng ký học chuyên ngành này.

Ngoài ra, chương trình dành cho sinh viên khoa Giáo dục chính trị còn nên thiết kế thêm các học phần như Công tác Đảng, đoàn thể trong trường học; Văn bản hành chính công vụ; Giáo dục kỹ năng sống; Tham quan thực tế chuyên môn… Chương trình đào tạo cũng cần có độ mềm dẻo để được thường xuyên có những thay đổi, bổ sung, điều chỉnh phù hợp với nhu cầu xã hội và thực tế công tác đào tạo của các khoa Giáo dục chính trị.

Phương pháp và hình thức tổ chức giảng dạy

Vấn đề đổi mới phương pháp giảng dạy đã được đề cập rất nhiều trong các hội thảo giáo dục. Ở đây, chúng tôi chỉ xin nhấn mạnh một số vấn đề:

Thứ nhất, giảng dạy ở bậc đại học là quá trình khơi dậy tiềm năng vốn có của sinh viên, phát huy tính tích cực, chủ động và sáng tạo ở các em bằng các phương pháp dạy học tích cực. Đồng thời, thông qua các phương pháp dạy học tích cực, giảng viên phải dạy cách học, phương pháp tự học cho sinh viên. Dạy cách học, phương pháp học phải trở thành một trong những mục tiêu đào tạo chứ không chỉ là một trong những giải pháp nâng cao chất lượng và hiệu quả đào tạo. Các phương pháp dạy học truyền thống như phương pháp vấn đáp, phương pháp hướng dẫn tự học… có thể góp phần thực hiện tốt mục tiêu này. Do vậy, phương pháp dạy học tích cực không chỉ là các phương pháp dạy học hiện đại mà còn bao gồm các phương pháp dạy học truyền thống.

Thứ hai, để phát huy được tính tích cực, chủ động của bản thân người học phụ thuộc rất nhiều vào cách sử dụng phương pháp của giáo viên, chứ không phải do bản thân phương đó. Vấn đề đặt ra là giảng viên sẽ lựa chọn và sử dụng phương pháp dạy học như thế nào để sinh viên được hoạt động tích cực về mặt nhận thức cũng như thực hành để khám phá ra tri thức mới. Việc lựa chọn và sử dụng các phương pháp theo hướng này phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố: nội dung bài học, đối tượng sinh viên, cơ sở vật chất của nhà trường… Theo lý luận dạy học, các phương pháp thực hành thường “tích cực” hơn phương pháp dùng lời. Nhưng do tính đặc thù của hoạt động dạy học ở đại học và tri thức chuyên ngành Giáo dục chính trị nên giảng viên không thể không sử dụng phương pháp dùng lời - chủ yếu là phương pháp thuyết trình. Tuy nhiên, chúng ta cũng không nên quan niệm một cách cứng nhắc hay so sánh tác dụng của các phương pháp mà vấn đề ở chỗ là giảng viên sử dụng phương pháp này như thế nào để đạt được hiệu quả cao trong giảng dạy. Thực tế đã và đang cho thấy có những giờ giảng - thuyết trình khiến sinh viên say mê, các em bị lôi cuốn thực sự. Mặt ngoài ai cũng nhận ra đó là phương pháp dùng lời - thuyết trình, nhưng bên trong đã thể hiện mức độ tính tích cực nhận thức của sinh viên: khả năng tập trung theo dõi, ghi chép, suy nghĩ theo lời giảng của giảng viên… Không khí của lớp học không sôi động như giờ học thực hành nhưng thực sự là ngọn lửa trí tuệ, nhiệt tình của giảng viên đang đốt cháy các em, ở đó trí tuệ và khả năng tư duy của các em đang được phát huy tối đa. Như vậy, trong giảng dạy nhiều môn học của khoa Giáo dục chính trị, giảng viên vẫn rất cần sử dụng phương pháp thuyết trình nhưng để tránh sự nhàm chán, đơn điệu trong dạy học, giảng viên nên vận dụng theo hướng tích cực hóa phương pháp thuyết trình. Đó là sự kết hợp khéo léo phương pháp thuyết trình với phương dạy học nêu vấn đề, đàm thoại, trực quan…

Thứ ba, đổi mới phương pháp dạy học phải đi đôi với đổi mới nội dung, đổi mới trang thiết bị của quá trình dạy học, đặc biệt là hình thức tổ chức dạy học. Đối với các học phần thiên về trang bị kỹ năng, rèn luyện năng lực hoạt động cho sinh viên nhất thiết phải thay đổi hình thức tổ chức dạy học như: Rèn luyện kỹ năng sư phạm, Thực hành phương pháp dạy học Giáo dục công dân; Tổ chức hoạt động ngoài giờ lên lớp; Công tác Đảng, đoàn thể trong trường học; Giáo dục kỹ năng sống… Hình thức tổ chức dạy học, kiểu kết cấu phòng học, các thiết bị dạy học phải bố trí cách khác, phù hợp với mục đích dạy học của các học phần này. Có như vậy, giảng viên mới vận dụng được phương pháp dạy học theo hướng tích cực hóa hoạt động học tập của sinh viên, tạo cơ hội để các em thực sự trở thành chủ thể của hoạt động học tập, nghiên cứu và trải nghiệm. Đó là các phương pháp: làm việc nhóm, phương pháp dự án hoặc các phương pháp thực hành… Đa dạng hóa các hình thức tổ chức dạy học như vậy, kết hợp với tăng cường các hoạt động xã hội của sinh viên, phát huy vai trò của hoạt động tập thể, nhóm nhỏ và cá nhân, giữa dạy học (môn học) bắt buộc và tự chọn sẽ vừa phát triển năng lực cá nhân vừa đảm bảo chất lượng giáo dục nói chung cho mọi sinh viên ngành Giáo dục chính trị.

Đổi mới hình thức kiểm tra, đánh giá của giảng viên

Việc kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của sinh viên phải nhằm đánh giá đúng được năng lực người học và sử dụng kết quả đánh giá một cách hợp lí. Để nâng cao kết quả kiểm tra, đánh giá, giảng viên nên kết hợp các phương pháp và hình thức kiểm tra, đánh giá. Kết hợp các phương pháp kiểm tra vấn đáp, viết và thực hành để rèn luyện kỹ năng thuyết trình, viết và thực hành. Bên cạnh đó cần kết hợp các hình thức kiểm tra, đánh giá như tự luận và trắc nghiệm để có cơ sở đánh giá toàn diện học sinh. Hoạt động kiểm tra, đánh giá cần phải minh bạch, rõ ràng tạo điều kiện cho sinh viên yên tâm phấn đấu trong học tập và rèn luyện. Đổi mới kiểm tra, đánh giá kết quả học tập có ý nghĩa quan trọng trong đào tạo giáo viên các khoa Giáo dục chính trị bởi hoạt động này nâng cao tính hứng thú, tính tích cực trong học tập, nghiên cứu của sinh viên, gắn lý luận với thực tiễn nghề nghiệp; giúp các em chủ động, tự tin trong rèn luyện kỹ năng, trau dồi nghề nghiệp tương lai một cách vững vàng, đáp ứng được yêu cầu của xã hội sau khi ra trường.

Quán triệt Nghị quyết 29/NQ-TW của Đảng, các khoa sư phạm, trong đó có khoa Giáo dục chính trị ở các trường Đại học đảm nhiệm vai trò, chức năng là “máy cái” tạo ra sản phẩm là giáo viên, phải nhận thức rõ tính cấp thiết của việc nghiên cứu để xác định mục tiêu đào tạo rõ ràng, mô tả được năng lực đầu ra của sinh viên. Trên cơ sở đó, các khoa Giáo dục chính trị xây dựng chương trình, nội dung đào tạo hiện đại, gắn với yêu cầu của thực tiễn; đổi mới hình thức tổ chức đào tạo, phương pháp giảng dạy và kiểm tra, đánh giá… đáp ứng yêu cầu của xã hội. Sự đổi mới đồng bộ và hợp lý như vậy chắc chắn sẽ góp phần nâng cao chất lượng đào tạo của các khoa Giáo dục chính trị nhằm đảm bảo thực hiện được mục tiêu tức là kết quả đầu ra của sinh viên như mong muốn. Hay nói cách khác, sự đổi mới như vậy sẽ tạo nên môi trường đào tạo tốt nhất để sinh viên phát huy vai trò chủ thể và tính tích cực, chủ động của các em trong quá trình học tập và rèn luyện. Đó cũng là điều kiện thiết yếu để những phẩm chất, năng lực cần thiết của người giáo viên và năng lực hoạt động xã hội được hình thành và phát triển ở sinh viên. Tất nhiên, cùng với đó còn là vấn đề chính bản thân các khoa Giáo dục chính trị phải xây dựng được đội ngũ giảng viên mạnh về chuyên môn, có bản lĩnh chính trị vững vàng, giỏi về năng lực nghiệp vụ sư phạm, thật sự năng động, tâm huyết với nghề - coi đây là khâu then chốt, là lực lượng chủ công để nâng cao chất lượng đào tạo đáp ứng yêu cầu của xã hội hiện nay.

Tài liệu tham khảo:

1. Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI số 29-NQ/TW“Về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế”.

2. TS. Nguyễn Trọng Hoàn (8/2014), "Một số suy nghĩ về việc dạy Ngữ văn ở trường phổ thông theo định hướng phát triển năng lực", Tạp chí Giáo dục, Số 340, kì 2 , tr.36.

3. ThS. Hà Mỹ Hạnh (11/2013), "Lịch sử nghiên cứu vấn đề năng lực hoạt động xã hội", Tạp chí Giáo dục, số 321, kì 1, tr.14-16.




(*) Khoa Giáo dục Chính trị, Trường Đại học Vinh

1 Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI số 29-NQ/TW “Về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế”.

2 Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI số 29-NQ/TW “Về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế”.

3 TS. Nguyễn Trọng Hoàn (8/2014), "Một số suy nghĩ về việc dạy Ngữ văn ở trường phổ thông theo định hướng phát triển năng lực", Tạp chí Giáo dục, Số 340, kì 2, tr.36.

4 TS. Nguyễn Trọng Hoàn (8/2014), "Một số suy nghĩ về việc dạy Ngữ văn ở trường phổ thông theo định hướng phát triển năng lực", Tạp chí Giáo dục, Số 340, kì 2, tr.36.

5 ThS. Hà Mỹ Hạnh (11/2013), "Lịch sử nghiên cứu vấn đề năng lực hoạt động xã hội", Tạp chí Giáo dục, số 321, kì 1, tr.14-16.