ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP GIẢNG DẠY LÝ LUẬN MÁC - LÊNIN

Ở CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC TRONG TÌNH HÌNH HIỆN NAY

PGS.TS. Nguyễn Lương Bằng*

 

Nhân loại đã tích luỹ được những kho tàng tri thức về tự nhiên và xã hội vô cùng to lớn, đó là tài sản vật chất và tinh thần vô giá mà các thế hệ tiếp theo phải có trách nhiệm kế thừa và không ngừng làm giàu thêm bằng sự tổng kết thực tiễn - một nhiệm vụ trọng yếu của công tác lý luận hiện nay. Con người sinh ra không phải có ngay tri thức lý luận, tri thức lý luận hình thành ở mỗi con người là một quá trình từ chưa biết đến biết, từ biết ít đến biết nhiều, từ biết nông đến biết sâu, từ chưa hoàn thiện đến hoàn thiện.

Nhận thức tự nhiên và xã hội ở mỗi cá nhân bằng nhiều con đường: qua cơ chế di truyền sinh học, qua kinh nghiệm hoạt động thực tiễn, qua môi trường xã hội, gia đình, bạn bè, qua trường học v.v.. Trong đó tri thức tiếp nhận được ở trường học đóng vai trò hết sức quan trọng. Học ở trường, sinh viên được trang bị những tri thức lý luận cơ bản ban đầu làm cơ sở, nền tảng cho sự sáng tạo những tri thức mới.

Tri thức lý luận là tri thức khái quát từ thực tiễn, trên cơ sở tổng kết kinh nghiệm. Nhưng lý luận không hình thành một cách tự phát từ kinh nghiệm và không phải mọi lý luận đều trực tiếp xuất phát từ kinh nghiệm, lý luận mang tính khái quát và trừu tượng cao nên nó đem lại sự hiểu biết sâu sắc về bản chất, về tính quy luật của các sự vật, hiện tượng khách quan. Lý luận là "kim chỉ nam" cho hành động, soi đường, dẫn dắt, chỉ đạo thực tiễn. Tuy nhiên, do tính gián tiếp, tính trừu tượng cao trong sự phản ánh hiện thực nên lý luận có khả năng xa rời thực tiễn và trở thành ảo tưởng. Việc nắm lý luận chỉ dừng lại ở những nguyên lý chung trừu tượng, không xuất phát từ hoàn cảnh lịch sử - cụ thể để vận dụng lý luận thì dễ mắc bệnh giáo điều. Hồ Chí Minh nhắc nhở chúng ta "phải học tập tinh thần của chủ nghĩa Mác - Lênin; học lập trường, quan điểm và phương pháp của chủ nghĩa Mác- Lênin để áp dụng… giải quyết cho tốt những vấn đề thực tế trong cách mạng của chúng ta"[1]. Với tinh thần đó, giảng dạy chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh không đơn giản chỉ truyền đạt tốt nội dung những nguyên lý, quy luật là đủ, mà phải nắm được tinh thần, lập trường, quan điểm, phương pháp từ đó gắn với thực tiễn, giải đáp được những vấn đề đặt ra từ thực tiễn.

Mỗi giai đoạn của lịch sử, khoa học đạt đến một trình độ nhất định, nên phương pháp truyền thụ tri thức cho người học cũng phải đổi mới, đa dạng, vận dụng linh hoạt phù hợp với từng đối tượng để đạt hiệu quả cao nhất.

Trước đây khi trình độ dân trí còn thấp, khoa học chủ yếu là góp nhặt," hái lượm", nền kinh tế thuần nông, sự đòi hỏi về đổi mới phương pháp giảng dạy đặt ra chưa thật sự cấp bách, chủ yếu là phương pháp diễn giảng, truyền tải tri thức, thầy đọc trò chép đóng vai trò chủ yếu, chưa chú trọng đúng mức vào việc phát triển trí tuệ. Phương pháp đó trong thời đại cuộc cách mạng khoa học và công nghệ, trong cơ chế thị trường, xu thế toàn cầu hoá không còn thích hợp.

Lịch sử giáo dục Việt Nam qua các thời kỳ cách mạng, dưới sự lãnh đạo của Đảng cộng sản Việt Nam, các nhà giáo dục luôn luôn trăn trở với vấn đề đổi mới phương pháp giảng dạy, nhằm đào tạo cho đất nước những con người thông minh, sáng tạo, đáp ứng yêu cầu công cuộc giữ nước và dựng nước. Vì vậy, các nhà khoa học, các thế hệ nhà giáo đã tiếp thu, sáng tạo, tích luỹ cho chúng ta nhiều phương pháp giáo dục khác nhau: "phương pháp thuyết trình"; "dạy học nêu vấn đề"; "đàm thoại"; "biến quá trình đào tạo thành quá trình tự đào tạo"; "học sinh là chủ thể sáng tạo"; "dạy học cá thể hoá"; "thầy chủ đạo, trò chủ động"; "Học kết hợp với hành"; "học sinh là bạn đọc"; "phương pháp trắc nghiệm khách quan"; "phương pháp tình hưống" v.v. những phương pháp đó đã được khẳng định vị trí, vai trò của mình trong nền giáo dục cách mạng Việt Nam. Việc giảng dạy, học tập lý luận Mác - Lênin hiện nay sử dụng phương pháp nào phải căn cứ vào trình độ của học sinh, vào đặc trưng của môn học, từng hệ đào tạo, vào điều kiện học tập mà vận dụng cho thích hợp.

Đối với hoàn cảnh cụ thể ở Việt Nam hiện nay, cơ sở vật chất còn thiếu thốn, trang bị phương tiện giảng dạy ở các trường đại học trong cả nước cũng rất khác nhau, một số môn học còn thiếu giáo trình, nguồn tri thức của sinh viên được tiếp nhận từ nhiều kênh thông tin khác nhau, nhưng chủ yếu do giáo viên cung cấp. Một số đông sinh viên từ phổ thông đã quen với cách học bị động, thiếu suy nghĩ độc lập, ít năng động sáng tạo, sinh viên nhiều hệ đào tạo, nhiều trình độ khác nhau. Đặc biệt môn học Giáo dục công dân ở trường phổ thông ít được quan tâm, đầu tư về mọi mặt, là môn học không thi tốt nghiệp, không thi đại học, một số giáo viên giảng dạy môn Giáo dục công dân ít được bồi dưỡng, dạy trái chuyên ngành, năng lực và nhận thức hạn chế. Trong điều kiện như vậy, bước đầu học các môn lý luận Mác - Lênin ở trường đại học, nếu thay đổi ngay phương pháp giảng dạy, sinh viên sẽ không khỏi bỡ ngỡ. Dẫu sao những phương pháp truyền thống vẫn còn nhiều yếu tố hợp lý mà chúng ta cần phải kế thừa và nâng lên một tầm cao mới. Tuỳ thuộc vào nội dung của bài giảng, đối tượng sinh viên từng chuyên ngành mà vận dụng một cách mềm dẻo, linh hoạt, tránh tuyệt đối hoá một phương pháp nào đó, nâng nó lên tận mây xanh mà coi nhẹ phương pháp khác. Mỗi phương pháp đều có giới hạn của mình, vượt ra ngoài giới hạn ấy phải được bổ sung bằng một phương pháp khác, phải tìm cách sử dụng mọi phương pháp cho đúng chỗ. Các phương pháp có tính độc lập tương đối, chúng liên hệ với nhau, bổ sung cho nhau và chỉ trong sự thống nhất với nhau chúng mới tìm thấy sức mạnh của mình. Bên cạnh đó phải tiếp thu những phương pháp hiện đại nhưng phải có tính toán, có nguyên tắc và phải lựa chọn, nhằm vào sự phát triển trí tuệ của người học làm cho họ chủ động, năng động, thông minh hơn, nhưng cũng không nên đề cao quá mức những phương pháp mà chúng ta mới bắt gặp, mới đọc qua, mới tiếp thu được từ bên ngoài, chưa nắm được một cách hệ thống, rồi vội vàng quay lưng với phương pháp truyền thống, tiếp thu phương pháp mới theo kiểu sao chép máy móc biệt lập với nhiều nhân tố khác của quá trình giáo dục và dạy học, cách đổi mới như vậy chẳng khác gì "gieo hạt giống trên sa mạc". Đổi mới phương pháp giảng dạy không có nghĩa là phủ định các phương pháp truyền thống mà là những phương pháp truyền thống lạc hậu, lỗi thời phải được loại bỏ, những phương pháp truyền thống tốt đẹp phải được phát huy. Điều quan trọng không chỉ là tìm ra phương pháp mới mà còn là ở chỗ biết sử dụng phương pháp ấy một cách thành thạo, có hiệu quả. Phương pháp truyền thống in bóng dáng vào phương pháp mới, tiếp sức, thúc đẩy phương pháp mới phát triển bền vững, làm cho giáo dục- đào tạo vừa phát triển, vừa giữ vững được bản sắc của dân tộc.

Cần phải thấy rằng, mỗi quốc gia có một chế độ chính trị, trình độ dân trí, khả năng kinh tế khác nhau, thậm chí đối lập nhau. Nền giáo dục của họ theo đuổi một mục tiêu, đào tạo những mẫu người khác nhau phục vụ cho lợi ích giai cấp của họ: Chủ nghĩa hiện sinh trong sư phạm coi nhẹ quan hệ xã hội của con người và định hướng trong quá trình hình thành nhân cách; Chủ nghĩa hành vi trong sư phạm thiên về phản ứng bản năng, chú trọng phát triển cá nhân tự phát, coi nhẹ bản chất xã hội, coi nhẹ ý chí, tư duy, nhận thức; Chủ nghĩa Phơ-rớt trong sư phạm coi nhẹ bản chất xã hội của con người, đề cao bản năng, vô thức, bản năng tính dục nguyên khai ở con người, cho nên phương pháp giáo dục cũng hướng vào mục tiêu giáo dục của họ. Quá trình đi lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta giáo dục cho thanh niên lập trường chính trị kiên định là hết sức quan trọng, Bài học của sự kiện Thiên An Môn đã được Đặng Tiểu Bình tổng kết: Sai lầm lớn nhất của mười năm cải cách là sự bất lực của việc giáo dục tư tưởng chính trị, không giáo dục tốt thanh niên và đông đảo cán bộ Đảng viên. Với sự kích động của một vài phần tử tả khuynh thì động loạn có thể xẩy ra bất cứ lúc nào.

Trải qua mấy nghìn năm giữ nước và dựng nước, cùng với lao động và đấu tranh, truyền thống hiếu học và tôn sư trọng đạo đã trở thành bản sắc dân tộc và giá trị bền vững của con người Việt Nam. Đảng, nhà nước và nhân dân ta không ngừng phấn đấu để giữ vững và phát huy truyền thống tốt đẹp đó, đồng thời "tiếp thu tinh hoa văn hoá nhân loại; phù hợp với sự phát triển về tâm sinh lý lứa tuổi của người học" [2], cho nên phương pháp giáo dục phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, tư duy sáng tạo của người học được chú trọng nhằm bồi dưỡng năng lực tự học, lòng say mê học tập và ý chí vươn lên. Trong những năm qua tiếp thu kinh nghiệm ở các nước có hệ thống giáo dục phát triển cao, trong các trường đại học chúng ta thường kết hợp truyền thống và hiện đại trong quá trình đổi mới phương pháp giảng dạy, đồng thời sáng tạo nên nhiều hình thức học tập mới, những hoạt động bổ ích, thiết thực, thu hút đông đảo lực lượng sinh viên tham gia như: sinh viên nghiên cứu khoa học, câu lạc bộ báo cáo viên, thi Ô-lim-pích Mác - Lênin, lớp học sinh tài năng, phong trào sinh viên tình nguyện v.v.. những hình thức học tập mới đó đã và đang góp phần tạo nên những thành quả đáng tự hào của bậc giáo dục đại học biết vận dụng linh hoạt các phương pháp dạy học, những tri thức của các lĩnh vực khoa học khác, những ví dụ trong "hơi thở của cuộc sống", kết hợp thực hành chuyên môn, tham quan những mô hình kinh tế, kết quả của quá trình đổi mới để làm sáng tỏ nội dung của các vấn đề lý luận sẽ làm lay động hàng chục triệu con tim cùng nhịp đập với Đảng, với dân tộc ta trên hành trình đổi mới. Cho đến nay công cụ cơ bản của giáo viên giảng dạy lý luận Mác- Lênin ở các trường đại học vẫn là lời nói, phấn trắng, bảng đen, đòi hỏi thầy giáo phải có vốn hiểu biết sâu rộng, niềm tin vào sự thắng lợi tất yếu của cách mạng, có khả năng chọn tư liệu, dự đoán sư phạm, làm chủ lời nói, nghệ thuật sử dụng ngôn ngữ để tăng thêm sức truyền cảm của lời nói, nắm vững phương pháp luận mác xít để trên cơ sở đó học cách phân tích những sự kiện phức tạp và mâu thuẫn của thời đại hiện nay, các sự kiện và hiện tượng của đời sống xã hội. Đổi mới phương pháp giảng dạy đòi hỏi sinh viên tính tự giác, tính năng động, tính sáng tạo. Nhà trường phải được trang bị đầy đủ cơ sở vật chất, tạo điều kiện cho sinh viên có thể làm quen dần với thực tiễn nghề nghiệp để họ có thể vận dụng linh hoạt, sáng tạo những tri thức đã học vào thực tiễn. Đổi mới phương pháp giảng dạy lý luận Mác - Lênin trong tình hình hiện nay là tất yếu, nhưng nó chỉ đạt hiệu quả cao khi được tiến hành đồng bộ với đổi mới nội dung, đổi mới công tác quản lý và tăng cường cơ sở vật chất, trang thiết bị giảng dạy.




(*) Khoa Giáo dục Chính trị, Trường Đại học Vinh

  1. Hồ Chí Minh, Toàn tập,Tập 8, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1996, tr. 49.
  1. Luật giáo dục, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1998, tr.9.